شبکه دارویی ایران یکی از مهمترین ارکان امنیت سلامت کشور به شمار میرود و در شرایط بحرانی به ویژه در زمان جنگ و تنشهای منطقهای خاورمیانه، نقش آن بسیار حیاتیتر میشود. در چنین شرایطی، اگرچه توجه عمومی معمولا بر کمبود دارو، تحریمها و مشکلات لجستیکی متمرکز است اما مهمترین و حساسترین بخش این شبکه، یعنی نیروی انسانی، بیشترین آسیب را متحمل میشود. کارکنان صنعت دارو شامل داروسازان، مدیران تولید، کارشناسان کنترل کیفیت، نیروهای تحقیق و توسعه، کارکنان انبارها، مسوولان زنجیره تامین، رانندگان حمل دارو و حتی نیروهای فروش و توزیع، ستونهای اصلی نظام دارویی کشور هستند و هرگونه فرسایش یا آسیب به این سرمایه انسانی میتواند کل ساختار تامین دارو را با بحران روبرو کند.
در شرایط جنگی، امنیت روانی کارکنان صنعت دارو به شدت آسیب میبیند. بسیاری از نیروها علاوه بر دغدغه شغلی، نگران امنیت خانواده و آینده فرزندان خود نیز هستند. زمانی که حملات نظامی یا تهدیدهای امنیتی به زیرساختهای اقتصادی و صنعتی نزدیک میشود، کارکنان شبکه دارویی ناچارند در فضایی پر از اضطراب و نااطمینانی فعالیت کنند. این فشارهای روانی در بلندمدت میتواند منجر به خستگی مزمن، افسردگی، کاهش انگیزه و حتی ترک شغل شود. در چنین فضایی احتمال بروز خطاهای انسانی در فرآیندهای حساس تولید و کنترل کیفیت دارو نیز افزایش پیدا میکند؛ خطاهایی که ممکن است سلامت هزاران بیمار را تهدید کند.
یکی دیگر از آسیبهای مهم در ایران، مهاجرت نیروهای متخصص در زمان بحران است. صنعت داروی کشور طی سالهای اخیر با پدیده خروج متخصصان مواجه بوده و شرایط جنگی میتواند این روند را تشدید کند. بسیاری از کارشناسان حرفهای، مدیران فنی، متخصصان فرمولاسیون و نیروهای علمی ممکن است برای دستیابی به امنیت شغلی و زندگی پایدارتر، تصمیم به مهاجرت بگیرند. خروج این افراد نه تنها ظرفیت علمی و مدیریتی صنعت دارو را کاهش میدهد، بلکه باعث از بین رفتن تجربههایی میشود که طی سالها فعالیت عملی به دست آمدهاند. جایگزینی چنین نیروهایی در کوتاهمدت تقریبا غیرممکن است و همین مساله میتواند کیفیت و سرعت تولید را تحت تاثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، فشار اقتصادی ناشی از جنگ و تحریم، زندگی کارکنان صنعت دارو را با مشکلات جدی روبرو میکند. افزایش تورم، کاهش ارزش پول ملی و بالا رفتن هزینههای زندگی، باعث میشود حتی نیروهای متخصص نیز از نظر معیشتی تحت فشار قرار گیرند. در برخی مواقع، شرکتهای دارویی به دلیل مشکلات مالی یا محدودیتهای ارزی، توان کافی برای افزایش حقوق و مزایا را ندارند و این مساله به کاهش انگیزه کارکنان منجر میشود. زمانی که یک نیروی متخصص احساس کند آینده شغلی و اقتصادی او تضمینشده نیست، تمرکز و تعهد حرفهای او نیز کاهش پیدا میکند.
در زمان جنگ، زیرساختهای فیزیکی صنعت دارو نیز در معرض تهدید قرار میگیرند و این موضوع مستقیما بر امنیت نیروی انسانی اثر میگذارد. کارخانههای داروسازی، انبارهای مواد اولیه، مراکز توزیع و شبکه حملونقل دارو ممکن است هدف حملات مستقیم یا غیرمستقیم قرار گیرند یا به دلیل اختلال در برق، سوخت و ارتباطات دچار بحران شوند. کارکنانی که در چنین مراکزی فعالیت میکنند، همواره با خطرات احتمالی مواجه هستند و این مساله سطح استرس و ناامنی را افزایش میدهد.
آسیب به نیروی انسانی در شبکه دارویی ایران، تنها محدود به دوران جنگ نخواهد بود و آثار آن میتواند سالها پس از پایان بحران ادامه پیدا کند. کاهش کیفیت آموزش، اختلال در پروژههای تحقیقاتی، توقف توسعه فناوری و کاهش انگیزه نسل جوان برای ورود به صنعت دارو از جمله پیامدهای بلندمدت این وضعیت است. اگر نیروی انسانی متخصص تضعیف شود، حتی در صورت وجود تجهیزات و سرمایهگذاری مالی، بازسازی سریع صنعت دارو امکانپذیر نخواهد بود زیرا مهمترین دارایی این صنعت، دانش، تجربه و توان مدیریتی افراد آن است.
برای کاهش این آسیبها، ایران نیازمند برنامهریزی جدی در حوزه مدیریت بحران منابع انسانی است. حمایت روانی و اقتصادی از کارکنان صنعت دارو، ایجاد امنیت شغلی، طراحی سیستمهای پشتیبان برای شرایط اضطراری، آموزش نیروهای جایگزین و تقویت انگیزه متخصصان برای ماندن در کشور از جمله اقداماتی است که میتواند پایداری شبکه دارویی را حفظ کند. همچنین باید صنعت دارو به عنوان بخشی از امنیت ملی کشور در نظر گرفته شود زیرا در زمان جنگ، تامین پایدار دارو و حفظ روحیه و توان نیروی انسانی این حوزه، نقشی اساسی در حفظ ثبات اجتماعی و سلامت عمومی جامعه خواهد داشت.
مجید جزنی
داروساز، کارشناس و مدیر ارشد صنعت داروسازی
