لاغری مدرن و تشدید ریزش مو، آزمون مسوولیت اجتماعی تولیدکنندگان دارو

به گزارش فانا، آنچه از مجموعه شواهد علمی موجود برمی‌آید این است که این داروها به‌ صورت مستقیم فولیکول مو را هدف قرار نمی‌دهند و سازوکار شناخته‌شده‌ای که نشان دهد سماگلوتاید یا تیرزپاتاید به طور مستقیم مسیرهای مولکولی ریزش موی آندروژنتیک را فعال یا مهار می‌کنند، وجود ندارد. علیهذا تغییرات متابولیک، هورمونی و تغذیه‌ای ناشی از مصرف این داروها می‌تواند محیط زیستی فولیکول مو را به شکلی تغییر دهد که در افراد مستعد، سیر ریزش مو دستخوش نوسان شود. کاهش وزن قابل توجه و گاه سریع که در اثر این داروها رخ می‌دهد، خود به‌ عنوان یک استرس فیزیولوژیک و متابولیک شناخته می‌شود. شواهد کلاسیک در تریکولوژی نشان می‌دهند که هر عامل استرس‌زای سیستمیک همچون کاهش وزن شدید می‌تواند نسبت فولیکول‌های مو در فاز آناژن را کاهش داده و درصد بیشتری از آنها را وارد فاز تلوژن کند. این پدیده که به‌ صورت بالینی به‌ عنوان تلوژن افلوویوم شناخته می‌شود، می‌تواند به‌ طور هم‌زمان یا هم‌پوشان با آلوپسی آندروژنتیک رخ دهد و شدت ریزش مو در افرادی که زمینه ژنتیکی دارند، بیشتر به چشم بیاید. لذا ریزش مو الزاما به معنای ایجاد یک الگوی جدید نیست و اغلب به‌ صورت تشدید یا آشکار شدن ریزش با الگوی مردانه یا زنانه بروز می‌کند. از سوی دیگر، داروهای GLP-1 از طریق بهبود حساسیت به انسولین، کاهش توده چربی و تغییر در تعادل هورمونی بدن عمل می‌کنند. مطالعات نشان داده‌اند که کاهش بافت چربی می‌تواند بر متابولیسم آندروژن‌ها اثر بگذارد زیرا بافت چربی هم محل تبدیل تستوسترون به استروژن است و نیز در تنظیم SHBG و دسترسی زیستی هورمون‌های جنسی نیز نقش دارد. در مردان مبتلا به چاقی، بهبود وضعیت متابولیک پس از مصرف آگونیست‌های GLP-1 گاه با افزایش تستوسترون تام یا آزاد همراه بوده که ناشی از اصلاح محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-گناد است و ارتباطی به تحریک مستقیم هورمونی توسط دارو ندارد. از آنجا که آلوپسی آندروژنتیک بیش از آنکه به سطح مطلق تستوسترون وابسته باشد، به حساسیت فولیکول به دی‌هیدروتستوسترون (DHT) مرتبط است، هرگونه تغییر در تعادل آندروژنی می‌تواند در افراد مستعد بر سرعت مینیاتوریزاسیون فولیکول‌ها و نازک شدن مو و ریزش اثر بگذارد حتی اگر مقادیر هورمونی در محدوده طبیعی باقی بمانند.

گرچه داده‌های مستقیم در بانوان محدودتر است، لکن منطق پاتوفیزیولوژیک مشابهی حاکم است. بسیاری از زنان مبتلا به ریزش مو با الگوی زنانه یا الگوی مردانه‌ سطح هورمون‌های جنسی طبیعی دارند اما فولیکول‌های آنها نسبت به انواع هورمون های مردانه حساس‌تر است. کاهش وزن سریع، تغییر در ذخایر چربی، نوسانات SHBG و حتی تغییرات ثانویه در محور استروژن-آندروژن می‌تواند این تعادل ظریف را برهم بزند. لذا مصرف داروهای کاهش وزن تزریقی ممکن است نه به‌ عنوان علت مستقیم، بلکه به‌ عنوان عامل تسهیل‌کننده یا تشدیدکننده ریزش مو با الگوی آندروژنتیک عمل کند.

مساله مهم دیگر دریافت ناکافی ریزمغذی‌ها در دوره کاهش وزن است. کاهش اشتها و محدودیت کالری که از اثرات شناخته‌ شده GLP-1 RAهاست، در برخی افراد با دریافت ناکافی پروتئین، آهن، روی و ویتامین‌هایی همانند B12 و ویتامین D همراه می‌شود. این کمبودها به‌ طور مستقل می‌توانند چرخه رشد مو را مختل کرده و تلوژن افلوویوم را تشدید کنند. در فردی که هم‌زمان زمینه آلوپسی آندروژنتیک دارد، هم‌پوشانی این دو می‌تواند باعث شود ریزش مو شدیدتر، طولانی‌تر یا از نظر بالینی نگران‌کننده‌تر به نظر برسد حتی اگر بخش عمده آن برگشت‌پذیر باشد.

برآیند این شواهد نشان می‌دهد که اثر داروهای تزریقی کاهش وزن بر ریزش مو با الگوی مردانه یا زنانه، اثری غیرمستقیم، وابسته به زمینه فردی و متاثر از تعامل چند عامل مشتمل بر استرس متابولیک ناشی از کاهش وزن، تغییرات هورمونی ثانویه و وضعیت تغذیه‌ای است. لذا نمی‌توان یک رابطه ساده علت-معلولی و یکسان برای همه افراد ترسیم کرد. در برخی بیماران ممکن است هیچ تغییری در وضعیت مو مشاهده نشود، در برخی تشدید گذرا رخ دهد و در گروهی دیگر با تثبیت وزن و اصلاح کمبودها، وضعیت مو به حالت پیشین بازگردد. مواجهه با ریزش مو در افرادی که از این داروها استفاده می‌کنند، نیازمند نگاه بالینی ترکیبی و افتراقی است. ارزیابی دقیق الگوی ریزش، بررسی سابقه ژنتیکی، سرعت و شدت کاهش وزن، وضعیت تغذیه‌ای و در صورت لزوم آزمایش‌های هورمونی و خونی برای تمایز میان تلوژن افلوویوم گذرا و تشدید واقعی آلوپسی آندروژنتیک ضروری است. تنها در این قالب می‌توان درباره ادامه یا تعدیل درمان کاهش وزن، اصلاح رژیم غذایی و آغاز درمان‌های اختصاصی ریزش مو تصمیم‌گیری منطقی و مبتنی بر شواهد داشت.

راهکار؟

پرسش‌هایی که از سوی بیماران، پزشکان متخصص و حتی شرکت های تولیدکننده درباره امکان پیشگیری یا مداخله درمانی موثر در مواجهه با ریزش مو همراه با مصرف داروهای تزریقی کاهش وزن پیش می آید، پرسش بجا و مبتنی بر شواهد بالینی است و پاسخ آن برخلاف تصور عمومی، منفی یا مبهم نیست. مجموعه داده‌های علمی و تجربه‌های بالینی نشان می‌دهد که در بخش قابل توجهی از مصرف‌کنندگان این پدیده نه یک آسیب غیرقابل برگشت، بلکه پیامد قابل مدیریتِ مجموعه‌ای از تغییرات متابولیک، تغذیه‌ای و فیزیولوژیک است. به بیان دقیق‌تر وقتی منشا ریزش مو به‌ درستی شناسایی شود، امکان پیشگیری از تشدید آن و حتی بازگشت تدریجی تراکم مو در بسیاری از بیماران وجود دارد. علیهذا تبیین کامل راهکارهای پیشگیرانه و درمانی به دلیل چندلایه بودن مکانیسم‌ها و تفاوت‌های فردی، نیازمند شرح مفصل و ورود به جزئیات تخصصی است که در این مجال نمی‌گنجد. آنچه در این میان اهمیت راهبردی دارد، تغییر نگاه از مواجهه واکنشی به رویکرد پیش‌دستانه است. تجربه‌های اخیر نشان می‌دهد که بخشی از نگرانی بیماران علاوه بر بروز ریزش مو، حاصل فقدان اطلاع‌رسانی، نبود راهنمای بالینی شفاف و احساس رهاشدگی در مواجهه با عوارض احتمالی است. این خلا به‌ ویژه در مورد داروهایی که مصرف آنها به‌ سرعت در حال گسترش است، می‌تواند اعتماد عمومی را تحت تاثیر قرار دهد حتی اگر عارضه مورد بحث در اغلب موارد گذرا و قابل کنترل باشد.

اینجا باید تاکید کرد نقش شرکت‌های داخلی تولیدکننده یا عرضه‌کننده داروهای تزریقی کاهش وزن اهمیتی بیشتر از تولید و توزیع صرف دارو پیدا می‌کند. شایسته و بلکه ضروری است که این شرکت‌ها با رویکردی مسوولانه نسبت به برگزاری اتاق‌های فکر تخصصی با حضور متخصصان پوست و مو، غدد درون‌ریز، تغذیه، سم‌شناسی بالینی و حتی اپیدمیولوژی اقدام کنند. چنین تعامل میان‌رشته‌ای می‌تواند به تدوین پروتکل‌های پیشگیرانه، شناسایی گروه‌های پرخطر و طراحی مسیرهای پایش بالینی منجر شود که هم به ارتقای ایمنی مصرف دارو کمک می‌کند و هم دغدغه‌های مصرف‌کنندگان را به‌ صورت علمی و مستند پاسخ می‌دهد. کما اینکه در دوره همه‌گیری کرونا و پیامدهای پوست و موی آن، خرد تخصصی گروهی با متخصصان و دانشمندان توانست راهکارهای متعدد درمانی را تهیه و پیاده‌سازی کند.

خروجی عملی این اتاق‌های فکر می‌تواند در قالب بسته‌های کمک‌درمانی یا برنامه‌های همراه درمان تعریف شود؛ بسته‌هایی که پیش از بروز عارضه، بر پایش وضعیت تغذیه‌ای، آموزش بیمار، هشدار نسبت به کاهش وزن‌های شتابان و ارجاع به‌ موقع به متخصص تمرکز دارند. این رویکرد به‌ منزله پذیرش نقص دارویی نیست و نشانه بلوغ علمی و مسوولیت اجتماعی شرکت‌هاست و می‌تواند به‌ عنوان یک مزیت رقابتی و اعتمادساز در بازار دارویی نیز عمل کند. باید تاکید کرد که مواجهه هوشمندانه با نگرانی‌هایی نظیر ریزش مو نه در انکار آن و نه در بزرگ‌نمایی رسانه‌ای نهفته است و در پذیرش واقعیت‌های علمی و ارائه پاسخ‌های ساختارمند و پیشگیرانه شکل می‌گیرد. داروهای کاهش وزن تزریقی ابزارهای موثر درمانی هستند لکن اثربخشی پایدار آنها زمانی به حداکثر می‌رسد که سلامت ظاهری و کیفیت زندگی مصرف‌کنندگان نیز هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

وحید نوبهار
عضو رسمی انجمن متخصصان پوست DSGNY

منابع:

1. Wilding JPH, et al. Once-weekly semaglutide in adults with overweight or obesity. New England Journal of Medicine. 2021.

2. Jastreboff AM, et al. Tirzepatide once weekly for the treatment of obesity. NEJM. 2022.

3. Harrison S, Sinclair R. Telogen effluvium. Clinical and Experimental Dermatology. 2002.

4. Malkud S. Telogen effluvium: A review. Journal of Clinical and Diagnostic Research. 2015.

5. Corona G, et al. Obesity and late-onset hypogonadism. Molecular and Cellular Endocrinology. 2015.

6. La Vignera S, et al. Weight loss and male reproductive hormones. Endocrine Reviews. 2020.

7. Olsen EA. Female pattern hair loss. Journal of the American Academy of Dermatology. 2001.

8. Sinclair R. Female pattern hair loss: a clinical and pathophysiological review. Australasian Journal of Dermatology. 2018.

9. Almohanna HM, et al. The role of vitamins and minerals in hair loss: a review. Dermatology and Therapy. 2019.